Jakie wnioski inwestor ETF może wyciągnąć z 12 kryzysów z ostatnich 100 lat?

Pamiętasz krach COVID z marca 2020? S&P 500 spadł o 34% w 33 dni. To był najszybszy krach w historii. Wielu osobom się wydawało, że świat się kończy - epidemia, lock-down, zamykane biznesy, bankructwa, zamierający ruch lotniczy. Inwestorzy w panice pozbywali się wszystkiego, co dało się sprzedać - od akcji po obligacje korporacyjne. Dziennikarze pisali o “końcu pasywnego inwestowania”. A trzy miesiące później rynek wrócił do poziomu sprzed kryzysu.

Wiesz, kto stracił najwięcej? Właśnie ten, kto w marcu 2020 podjął decyzję na podstawie emocji, a emocje wskazywały wówczas na konieczność szybkiej sprzedaży aktywów, bo świat, w jakim funkcjonowały dotychczas gospodarki, zaczynał się walić. Lata historii pokazują, że podejmowanie emocjonalnych decyzji w samym środku kryzysu jest naprawdę złą strategią inwestycyjną.

Prześledźmy czego uczy nas historia i jakie można wyciągnąć wnioski, tak by wykorzystać następną bessę na korzyść swojego portfela emerytalnego. Prześledziłem 97 lat danych S&P 500 (1928–2025), w tym 12 kryzysów w czasach, gdy wybuchały wojny i waliła się światowa gospodarka. Starałem się zrozumieć, jak przez pryzmat statystyki wyglądało zachowanie rynków finansowych. Pojawiło się mnóstwo ciekawych wniosków, które dają podstawy do zaplanowania działań i myślenia o następnym kryzysie przez pryzmat okazji, a nie zagrożenia.

Zaczynamy.

Bessa to harmonogram, nie wyjątek

Pierwsza rzecz, którą trzeba zrozumieć o kryzysach: nie zdarzają się “raz na pokolenie”. Zdarzają się tak regularnie, że można je traktować praktycznie jak rozkład jazdy pociągów - opóźniony, czasem przyspieszony, ale jednak rozkład. Na bazie 100 lat danych, bessa objawiająca się spadkami indeksu S&P 500 o co najmniej 20% zdarzała się statystycznie co ok. 6,7 roku.

Najważniejsze wnioski - występowanie bessy

Po pierwsze: wszystkie dwanaście bess współczesnej historii USA przypadło na 80 powojennych lat (od 1945). Pojawienie się bessy nie musi być uwarunkowane kryzysem ekonomicznym czy konfliktem zbrojnym. Wystarczy zwykła cykliczność rynków czy psychologia tłumu.

Po drugie: “modern era” (1970+) NIE jest znacząco spokojniejsza od pełnej historii powojennej. Globalizacja, banki centralne, algorytmy stabilizujące, nadzór rynkowy - żadne z tych narzędzi nie zmieniło fundamentalnego rytmu rynków.

Po trzecie i najważniejsze: mediana 6,7 roku między bessami. Ostatnia bessa to 2022. Kolejna też się pojawi, nie wiem dokładnie kiedy. Wiadomo, że nadejdzie.

Pełna lista wszystkich dwunastu epizodów w okresie 1928–2025 wygląda tak:

"

Nie pytasz “czy nadejdzie kryzys”. Pytasz “co zrobisz, gdy nadejdzie”.

Anatomia spadku - gdy słyszysz “panic selling”, masz średnio 7 miesięcy do dna

Patrzymy na kryzys, jakby na wykresie to był jeden gwałtowny spadek w dół, po którym następuje powrót do poprzedniego szczytu w krótszym lub dłuższym terminie. To jest błędny obraz. Jeśli przyjrzeć się głębiej, zdecydowana większość kryzysów ma co najmniej dwie fazy i każda ma inny charakter psychologiczny.

Faza pierwsza to spadek od szczytu do umownej granicy bessy, czyli ok. -20% do -25%. Nazwijmy to “pierwszym wstrząsem”. Pojawiają się wówczas nagłówki w gazetach sugerujące katastrofę, następuje fala realizacji zysków spychająca wykres w dół. Wszyscy są zaniepokojeni, ale krąży sporo sprzecznych opinii i wciąż istnieje nadzieja na szybkie odbicie, co widać po wciąż aktywnych kupujących.

Faza druga to droga od -20% do -25% aż do faktycznego dna. To już silniejsze uderzenie zakończone “kapitulacją”. Ten, kto sądził, że kupił w dołku, trafia w kolejną falę wyprzedaży i w panice sam się do niej dołącza, co zwiększa siłę dalszych spadków. Spadki dzienne są wielokrotnie większe niż średnia, wolumen też bardzo gwałtownie rośnie. Całość trwa wiele miesięcy — zdecydowanie warto prześledzić na wykresach poniżej, jak to wyglądało w praktyce.

Zdecydowana większość inwestorów indywidualnych kapituluje, podczas gdy instytucje, fundusze i profesjonalni gracze, znając dobrze anatomię spadków i reguły rynku, kupują w dolnych partiach wykresu, co widać po zdecydowanie wyższym wolumenie.

Maksymalne obsunięcie

-48.2%

1sza fala wyprzedaży

10.5 mies.

Kapitulacja (→ dno)

10.2 mies.

Szczyt wolumenu od dna

319 dni

Uderzenie (ATH → -20%) Kapitulacja (-20% → dno) Odbicie od dna Średnia krocząca wolumenu (50 sesji)

Maksymalne obsunięcie

-49.1%

1sza fala wyprzedaży

11.6 mies.

Kapitulacja (→ dno)

18.9 mies.

Szczyt wolumenu od dna

73 dni

Uderzenie (ATH → -20%) Kapitulacja (-20% → dno) Odbicie od dna Średnia krocząca wolumenu (50 sesji)

Maksymalne obsunięcie

-56.8%

1sza fala wyprzedaży

9 mies.

Kapitulacja (→ dno)

8 mies.

Szczyt wolumenu od dna

169 dni

Uderzenie (ATH → -20%) Kapitulacja (-20% → dno) Odbicie od dna Średnia krocząca wolumenu (50 sesji)

Maksymalne obsunięcie

-33.9%

1sza fala wyprzedaży

0.7 mies.

Kapitulacja (→ dno)

0.4 mies.

Szczyt wolumenu od dna

1 dni

Uderzenie (ATH → -20%) Kapitulacja (-20% → dno) Odbicie od dna Średnia krocząca wolumenu (50 sesji)

Maksymalne obsunięcie

-25.4%

1sza fala wyprzedaży

5.3 mies.

Kapitulacja (→ dno)

4 mies.

Szczyt wolumenu od dna

206 dni

Uderzenie (ATH → -20%) Kapitulacja (-20% → dno) Odbicie od dna Średnia krocząca wolumenu (50 sesji)

Dane: Yahoo Finance

Jak to się przekłada na sytuację inwestora indywidualnego?

Gdy media zaczynają pisać o “bessie”, średnio jest już po kilku miesiącach od rozpoczęcia spadków. Gazety mają o czym pisać, pojawiają się artykuły o “końcu epoki niskich stóp” albo “nieuniknionym krachu”. Jeśli decyzję inwestycyjną podejmujesz na bazie takich medialnych wiadomości, podejmujesz ją najprawdopodobniej w okolicach połowy drogi do dna. Patrząc na statystykę, wciąż masz co najmniej drugą połowę przed sobą.

Kapitulacja trwa średnio kolejne 6-8 miesięcy. To psychologicznie trudniejsza faza, w której wartość portfela stale obsuwa się o kolejne procenty w dół. Większość ludzi sprzedaje tutaj, w fazie zmęczenia, nie podczas pierwszej fali. Sprzedaje “bo trzeba ratować co się da”. Wielu sprzedaje przy maksymalnym pesymizmie, czyli zazwyczaj blisko dna, podczas gdy właśnie wtedy należałoby kupować. Tak właśnie robią instytucjonalni gracze.

"

Mediana drogi od szczytu do dna na bazie wszystkich kryzysów w ciągu ostatnich 100 lat wynosi 17 miesięcy.

Skoro mamy średnio siedemnaście miesięcy na decyzję, to wystarczająco długo, żeby zdążyć ją podjąć źle. Sprawdźmy więc, czym skutkuje próba sprzedaży ETF indeksowych w trakcie ruchu w dół.

Cena paniki - dlaczego decyzja w biegu jest strzałem w ciemno?

W trakcie paniki panującej na rynku pojawia się często klasyczna pokusa: “sprzedam ETFy indeksowe (uciekam do gotówki), a wrócę na rynek we właściwym momencie”. Tylko kiedy inwestor zaczyna mieć pewność co do właściwego momentu powrotu na rynek? To jest największy problem. Postanowiłem więc sprawdzić, jaka strategia będzie skuteczniejsza dla inwestora długoterminowego: czy sprzedaż ETF S&P 500, gdy indeks spada do poziomu -20%, czy też strategia przeczekania. Zweryfikowałem to na danych reprezentujących sześć różnych kryzysów.

Założenie eksperymentu: inwestor sprzedaje ETF S&P 500 w dniu, gdy indeks osiągnął -20% od szczytu, i kupuje z powrotem po N miesiącach.

Tabela pokazuje, ile MNIEJ (wartość ujemna) albo WIĘCEJ (wartość dodatnia) ma inwestor, który poddał się panice i sprzedał zgromadzone aktywa, w porównaniu do inwestora, który nie zrobił nic i postanowił przeczekać kryzys. Innymi słowy: wartości ujemne pokazują stratę, a wartości dodatnie oznaczają zysk w stosunku do strategii przeczekania.

Co z tego wynika?

Patrząc na tę tabelę, można byłoby dojść do wygodnego wniosku: “panika opłaca się w głębszych bessach”. I to jest prawda, ale kto z nas zna zakończenie historii, która się dopiero dzieje? Co ważniejsze, kto ma na tyle sprecyzowany plan by wejść kupić znowu ETF na S&P500 lub MSCI World po roku czy dwóch latach spadków, przeważnie czujemy strach i niepewność. Tutaj trzeba sobie tak naprawdę odpowiedzieć na pytanie: jakim jestem inwestorem? Czy jestem inwestorem długoterminowym? Jaki jest mój horyzont inwestycyjny? Jeśli zbierasz kapitał na emeryturę i myślisz w perspektywie kilkudziesięcioletniej, ucieczka z rynku, patrząc na statystykę, nie jest najlepszym pomysłem. Możesz zaoszczędzić, ale tylko jeśli zdołasz wrócić na rynek we właściwym momencie. Timing takiego wejścia jest w tym wszystkim najtrudniejszy.

"

W ciągu ostatnich 100 lat, statystycznie, po kryzysach kurs wracał do punktu wyjścia (poprzedniego szczytu) po 1,5 roku. Maksymalnie po 5,8 roku (nie licząc Wielkiej Depresji z przełomu lat 20. i 30. XX wieku).

Jak kupować ETFy na S&P 500 lub MSCI World w kryzysie

Wyobraź sobie taką sytuację: właśnie zaczyna się paniczna wyprzedaż na rynku. Jeszcze nie wiesz, jakiej skali spadków się spodziewać, ale masz określoną sumę, którą chcesz zainwestować. Co robisz? Realnych scenariuszy jest wiele, większość ludzi zamiast o kupnie myśli przeważnie o sprzedaży aktywów i w długiej perspektywie na tym traci, ale dla świadomego inwestora długoterminowego, który zbiera kapitał emerytalny, to nic innego tylko świetna okazja.

Postanowiłem więc sprawdzić efektywność “Kaskady” - strategii opierającej się na “uśrednianiu w dół”. Choć nie poleciłbym jej dla rynku pojedynczych akcji, to w przypadku indeksów szerokiego rynku, takich jak S&P 500 lub MSCI World, jest to już całkiem efektywny mechanizm dla inwestora długoterminowego — pozwala kupić ETF-y oparte na tych indeksach po dużo atrakcyjniejszych cenach.

Nieco o założeniach testowanej strategii

Strategia polega na kupnie ETF na indeks szerokiego rynku (najlepiej S&P 500 lub MSCI World) na określonych poziomach mierzonych odległością od szczytu (ATH). Proporcje oraz poziomy zakupu można dobrać indywidualnie, na potrzeby eksperymentu założyłem następujące parametry:

Strategia opiera się na uśrednianiu w dół, przy czym z każdym kolejnym progiem waga zakupu jest relatywnie większa, co dodatkowo obniża średnią cenę zakupu. Uśrednianie stosujemy, gdyż nikt z nas nie jest w stanie przewidzieć, z jak głębokim ruchem mamy do czynienia, ale wiemy, że w ciągu 100 lat 11 z 12 kryzysów zaliczało spadek nie większy niż -57% od szczytu. To pomaga nam właściwie rozplanować poziomy zakupu.

Jak to wygląda w praktyce

Strategię zaprezentowano na wykresach poniżej. Celowo wybrałem bessy różnej wielkości, by pokazać, jak może wyglądać proces kupowania ETF w trakcie, gdy rynek obsuwa się w dół.

Maksymalny spadek

-48.2%

Liczba punktów zakupu

4 / 5

Zainwestowany kapitał

70%

Czas trwania spadku

21 mies.

Punkty zakupu dla wybranego kryzysu

1. -20% od ATH: 27 lis 1973 — kupno za $1000 (10% kapitału)
2. -30% od ATH: 5 lip 1974 — kupno za $1500 (15% kapitału)
3. -40% od ATH: 23 sie 1974 — kupno za $2000 (20% kapitału)
4. -45% od ATH: 13 wrz 1974 — kupno za $2500 (25% kapitału)

Zainwestowano całościowo 70% kapitału. Kurs S&P 500 nie sięgnął progu -50%.

Maksymalny spadek

-49.1%

Liczba punktów zakupu

4 / 5

Zainwestowany kapitał

70%

Czas trwania spadku

31 mies.

Punkty zakupu dla wybranego kryzysu

1. -20% od ATH: 12 mar 2001 — kupno za $1000 (10% kapitału)
2. -30% od ATH: 17 wrz 2001 — kupno za $1500 (15% kapitału)
3. -40% od ATH: 16 lip 2002 — kupno za $2000 (20% kapitału)
4. -45% od ATH: 22 lip 2002 — kupno za $2500 (25% kapitału)

Zainwestowano całościowo 70% kapitału. Kurs S&P 500 nie sięgnął progu -50%.

Maksymalny spadek

-56.8%

Liczba punktów zakupu

5 / 5

Zainwestowany kapitał

100%

Czas trwania spadku

17 mies.

Punkty zakupu dla wybranego kryzysu

1. -20% od ATH: 9 lip 2008 — kupno za $1000 (10% kapitału)
2. -30% od ATH: 6 paź 2008 — kupno za $1500 (15% kapitału)
3. -40% od ATH: 9 paź 2008 — kupno za $2000 (20% kapitału)
4. -45% od ATH: 27 paź 2008 — kupno za $2500 (25% kapitału)
5. -50% od ATH: 20 lis 2008 — kupno za $3000 (30% kapitału)

Maksymalny spadek

-33.9%

Liczba punktów zakupu

2 / 5

Zainwestowany kapitał

25%

Czas trwania spadku

1 mies.

Punkty zakupu dla wybranego kryzysu

1. -20% od ATH: 12 mar 2020 — kupno za $1000 (10% kapitału)
2. -30% od ATH: 20 mar 2020 — kupno za $1500 (15% kapitału)

Zainwestowano całościowo 25% kapitału. Kurs S&P 500 nie sięgnął progu -40%, -45%, -50%.

Maksymalny spadek

-25.4%

Liczba punktów zakupu

1 / 5

Zainwestowany kapitał

10%

Czas trwania spadku

9 mies.

Punkty zakupu dla wybranego kryzysu

1. -20% od ATH: 13 cze 2022 — kupno za $1000 (10% kapitału)

Zainwestowano całościowo 10% kapitału. Kurs S&P 500 nie sięgnął progu -30%, -40%, -45%, -50%.

Dane: Yahoo Finance

Ostateczne uśrednione zyski dla tej strategii na bazie 12 kryzysów wyglądają tak. Zysk liczę z zainwestowanego kapitału, licząc od dnia pierwszej wpłaty przy progu -20%.

Skuteczność kaskady w czterech odsłonach

Garść statystyk, które musisz znać, zanim potraktujesz tę strategię jako swój plan na następny kryzys:

• Ile kapitału faktycznie inwestujesz?: mediana 70%, średnio 56%. To bezpośredni koszt tej strategii, w płytkim kryzysie inwestujesz tylko część kapitału, gdyż spadek nie jest odpowiednio głęboki, dopiero w poważniejszych kryzysach (dot-com, kryzys finansowy) pokrycie jest pełne.
• Po jakiej cenie ostatecznie kupujesz?: mediana -38,5% od szczytu. Od -21% w płytkich bessach, do -44% w najgłębszych krachach. Kaskada z definicji uśrednia zakup poniżej -20%, drożej nie kupuje nigdy.
• Jak głęboko obsuwa się sam portfel w trakcie spadku kursów: mediana -8%, czyli kilkukrotnie płycej niż sam indeks (mediana obsunięcia indeksu w tych kryzysach to -46%). Ale uczciwie: w trzech najgłębszych kryzysach skala obsunięcia portfela też boli — kryzys finansowy 2008: -23%; Recesja Roosevelta 1937: -20%; z kolei Wielka Depresja aż -75% (to kryzys wszech czasów, kiedy to indeks runął do -86% i trwało to ponad dwie dekady).
• Jak długo jesteś pod wodą od pierwszej wpłaty: mediana ~10 miesięcy, licząc od dnia pierwszej realnej wpłaty. W płytszych kryzysach to zaledwie kilka tygodni (np. COVID) do ponad siedmiu lat (Wielka Depresja). Break-even wypada dokładnie w momencie, gdy indeks wraca do Twojej średniej ceny zakupu, czyli znacznie wcześniej, niż sam indeks wracający do dnia sprzed kryzysu.

Jest jednak jedna istotna kwestia: strategia ta wymaga posiadania środków pod inwestycje. A trzymanie gotówki w oczekiwaniu na nadchodzący kryzys też nie zawsze jest najlepszym wyborem. Zachęcam do przeczytania artykułu, który na bazie eksperymentu na 50 lat danych indeksu S&P 500 i MSCI World próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy warto kupować indeksy S&P 500 oraz MSCI World “na górce” gdy wszyscy wieszczą zbliżający się kryzys.

Bądźmy uczciwi - granice tej analizy

Oto kilka kwestii, o których powinieneś wiedzieć przed wyciągnięciem wniosków z poprzednich sekcji.

Po pierwsze, próba danych jest mała. Dwanaście bess w ciągu ostatnich 100 lat to nie statystyka w sensie naukowym, to historia. Statystyki opierają się na zaledwie dwunastu przypadkach. Następna bessa może się znacznie różnić parametrami od swoich poprzedników.

Po drugie, dane dotyczą S&P 500 i nie uwzględniają ryzyka walutowego dla inwestora, który operuje w walucie innej niż waluta inwestycji.

Po trzecie, symulacja zakłada brak prowizji i podatków. W realnej inwestycji polski inwestor płaci dodatkowo 19% podatku Belki od zysku. To może zaniżać wszystkie zwroty w długim terminie. ETF w opakowaniu OKI, IKE lub IKZE eliminuje większość tego problemu, a szczegóły opisuję w artykule o IKE i IKZE.

Po czwarte, cała analiza opiera się tylko o dane indeksu S&P500 i zakładam inwestowanie w indeksy szerokiego rynku poprzez fundusze ETF. Większość wniosków nie ma zastosowania dla indywidualnych akcji. One mają tendencję zachowywać się inaczej, poza tym sama strategia opierająca się o uśrednianie w dół dla akcji, nie jest polecana.

Jedna uwaga metodologiczna: na liście nie ma osobno krachu 1937 (-54%) ani II wojny światowej (-46%), choć były dotkliwe. Wynika to z faktu, iż liczę spadki od historycznego szczytu (ATH) do momentu jego odzyskania, a po krachu 1929 (Wielka Depresja) indeks wrócił do ATH dopiero we wrześniu 1954. Wszystko, co działo się po drodze (krach 1937, II wojna światowa), rozegrało się w trakcie Wielkiej Depresji trwającej ponad dwie dekady.

---

Jeśli ten temat Cię wciągnął, dwa siostrzane artykuły Etforii rozwijają konkretne wątki, do których odnosiłem się powyżej. Jak kupować ETF, dysponując jednorazową, dużą kwotą to pełna symulacja na latach danych indeksów dla różnych strategii zakupu, jeśli dysponujemy relatywnie większą kwotą. Z kolei Symulacja zakupu ETF S&P 500 na górce to siostrzany artykuł, który ma za zadanie rozwiać wątpliwości, odpowiadając na pytanie, czy warto kupować ETFy indeksowe na górce.

---

Ten tekst ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej w rozumieniu MiFID II ani indywidualnej porady inwestycyjnej. Wszystkie liczby pochodzą z symulacji opartych na danych historycznych Yahoo Finance (S&P 500: ^GSPC od 1928, MSCI World: ^990100-USD-STRD od 1972), które nie gwarantują podobnych wyników w przyszłości. Inwestowanie w akcje i ETF wiąże się z ryzykiem utraty części lub całości kapitału. Decyzje inwestycyjne podejmuj na podstawie własnej analizy lub po konsultacji z licencjonowanym doradcą finansowym.